(6) Zalig de reinen van hart omdat zij God zullen zien.

 

Mattheüs 5:6 Zalig de reinen van hart
omdat zij God zullen zien.
(Naardense Bijbel)

waardevolle….,

Wie zijn het ?

Zit ik erg fout, door te vragen wie nu wel die ‘reinen van hart’ zijn, die Jezus zalig prijst in de Bergrede? Ik vroeg een aantal mensen in mijn omgeving naar namen. Wie zou je ‘rein van hart’ kunnen noemen?
Het eerste beste antwoord luidde: ‘God kent de harten, ik ga daar niet over’. Ja, dat is ook zo, moest ik natuurlijk zeggen. Ik kan een ander mens nooit geheel doorgronden. Hoe vaak lees je niet een biografie van een voortreffelijk mens, waarin men dan toch niet om ‘de donkere kant’ heen kan. Zo hoor je het ook in de dienst voorafgaande aan een begrafenis: het laatste woord kun je niet zeggen over iemand. (lied 818) 

Dat lijkt me goed om mee te beginnen: forceer zo’n term die Jezus gebruikt (of liever: die Mattheüs Jezus in de mond legt) niet. Die valt niet exact te definiëren. Is min of meer een ruwe aanduiding; maar je voelt wel dat het iets goeds moet zijn. Mensen die zo zijn,- die zijn best zalig! Jezus weet heus wel wat Hij zegt!
En dan mag je best even doordenken: Zulke mensen, daar kun je niet genoeg van in de familie of in de regering hebben. Stel je voor dat de reinen van hart de verkiezingen in Amerika zouden winnen. Reinen van hart zie ik niet gaan hamsteren; jij wel? Wat zou dat een geheel ander gezicht zijn als die reinen van hart op de kansel zouden staan en voor de klas, de kranten vol schreven en de redactie van de talkshows vormden. Een echte reine van hart aan het hoofd van de coronabestrijding; en in de verpleeghuizen. Maar beweer nou eens dat deze groepen NIET rein van hart zijn! Pijnlijk. Lastig.

Term van verlangen

Dit lijkt me een goed moment om naar de tekst zelf te luisteren. Ik zeg iets van de contekst.
De mensen die Jezus dit hoorden zeggen, moeten haast wel gedacht hebben: ‘Die bestaan helemaal niet. Niet in ‘Reinkultur’. Nog niet.’
Dan ben ik zo vrij te denken dat Jezus met deze wat vage aanduiding vooral het verlangen naar dergelijke mensen wil oproepen. Wat is het hard nodig dat we die kant op geraken! Hoogste tijd dat er reinen van hart geboren worden. (Of in de verre toekomst van  ‘human enhancement’ gemaakt, soms?) Waarom zijn die er al niet? Wat een treurnis ook dat we nu nog zoveel graaiers en warlords de toon zien aangeven; types met onzuivere blikken en ambities, oog-merken.
Het gaat blijkbaar om gedroomde mensen; verhoopte mensen. Stel je voor!!
Ik denk inderdaad dat dat wel kan kloppen. De hele bergrede die met deze zaligsprekingen opent, schildert de wereld zoals die moet en gaat worden. Ja, daar heb je vredestichters voor nodig; heel erg. Ja, daar heb je ‘armen van geestesadem’ voor nodig. En de treurenden, nederigen, noem maar op! De lui die hongeren en dorsten naar de gerechtigheid (die je hier en daar al ziet opduiken, trouwens). En het zal niet zonder barmhartigen kunnen, die ombouw naar die andere wereld. En inderdaad het zal gaan over de ruggen van tallozen die lijden; en die vervolgd worden omwille van de gerechtigheid. Maar je wilde toch zo graag die andere wereld; die hemel op aarde, maar dan niet als uitvlucht maar als de finale staat van zaken op aarde.

God zien

Nu we toch de woorden wegen: Wat zou Jezus bedoeld kunnen hebben met ‘God zien’. Klinkt dat niet als een soort beloning? Of een voorrecht dan? Strikt persoonlijke beloning dan, lijkt me. Maar merkt de omgeving daar dan niets van?
Ik dacht eerst wel in die richting: mystiek. Maar iemand kwam met de opmerking dat je mystieke mensen maar beter niet ‘reinen van hart’ moet noemen; want ‘die hebben een ontologische opvatting van ’God zien’ en dat heeft bij hen niet met de 10 geboden te maken’.
Dat lijkt me een heel belangrijke opmerking. Rein van hart heeft te maken met gedrag, met het doen van de 10 geboden. Jezus navolgen. Je levenshouding in de contekst waarin je geplaatst bent, op Jezus afstemmen en zijn minste zusters en broeders, concreet. Geen losse onderonsjes met God; vergeestelijkt of zo. Abstract,- afgetrokken, losgezongen van de andere lagen van bestaan in de wereld.
Maar dan blijft dat zien van God behoorlijk in de lucht hangen.
Denk even in een andere richting; vragenderwijs. Als je rein van hart bent, dus bezig in de Navolging, de geboden gehoorzamend, is dat dan niet DE manier om God te zien. Dat is toch ‘God op het oog hebben’!  Vind je het daar, in die levensstijl? En dan gaan die anderen het ook zien. Ik haal dan wel vaker die woorden van Jakob aan, bij zijn ontmoeting met Ezau. Ezau heeft zonder veel woorden vergeven dat Jakob dat geboorterecht gestolen had. En dan zegt Jakob: het is of ik in jou een beetje God zie. (Genesis 33:10)

De lijst

Nu naar een lijstje van mensen die ‘reinen van hart’ zouden genoemd kunnen worden.
Ik was vragenderwijs gestart met dit lijstje:
Gandhi?
De idioot van Dostojewski?
Romero?
Ernesto Cardenal? (Zijn gedachtenis zij tot zegen. Hij overleed onlangs. 1 maart 2020)
Jezus zelf?
De oma’s bij W.G. v.d Hulst?

Anderen nomineerden:
Nelson Mandela
Osip en Nadezjda Mandelstam
Solzjenitsyn
J.S.Bach
Moeder Theresa
de geloofsgetuigen uit Hebreeën 11
‘alle heiligen ons voorgegaan’
de 2 huidige pausen, kardinalen en bisschoppen en priesters en dominees.
apostelen, Nicodemus en Stefanus
Luther en Calvijn en allen die het Evangelie bij de mensen hebben gebracht. Misschien hoort ook Erasmus daar nog bij.
Anne Frank
Hildegard von Bingen
Edith Stein
Etty Hillesum
Lidwina van Schiedam

Veel van de mensen op de lijst hebben te maken gehad met lijden, valt me op. Ze werden tegengewerkt; zaten gevangen; werden verguisd; verbannen; vermoord: Mandela, de Mandelstams; Solzjenitsyn; Ghandi; Bonhoeffer; Anne Frank etc. Ik weet niet of het per se erbij hoort en dat je anders niet echt een reine van hart bent. Maar het verbaast me niet dat dat element van tegenwerking en erger zo opvalt. Want Jezus zelf weet dat het volkje dat Hij zalig spreekt verzet oproept. Zo is het Hem zelf gegaan. Hij staat natuurlijk op nummer 1 op ons lijstje. Als er Eén verzet opgeroepen heeft en daaraan onderdoor is gegaan, dan Hij.
Bij rein is het dan ook goed om te denken aan ‘gelouterd’.  En aan Hem, in zijn doen en laten, hebben we God gezien. (Johannes 1: 18; Naardense Bijbel heel fraai: ‘God: niemand heeft hem ooit gezien; de eniggeboren God … hij heeft (hem) uitgelegd!’)  God aan het werk. Zo zou God het doen.
Inmiddels zou ik nog een ruime plaats willen voor de helden en anti-helden van de zorg in dagen van Corona-virus.

Rein van hart is geen medaille

De uitdrukking ‘rein van hart’ staat niet voor een uitstekende prestatie. Het is geen verdienste. Geen beloning voor geleverd werk.  Mee eens? Maar als wat dan wel? Misschien is het meer een gave die je niet van jezelf hebt, maar waar je wel voor gekozen hebt. Het is ook weer geen noodlot dat je maar moet slikken; of domme pech als je het niet hebt. Komt het niet gewoon mee met het gehoorzamen aan de Tora? Het is de uitstraling van jouw navolging. Zou je het zo  kunnen zeggen? Zijn het ‘de meeste mensen die wel deugen’ (Rutger Bregman) of toch ook weer net niet helemaal?

Hoe word je het?

Misschien ben je te bescheiden om van jezelf te zeggen dat je het (al) bent:  rein van hart. Maar zou je het ook kunnen worden: rein van hart. Dan val ik terug op: we moeten steeds meer worden wat we al zijn: kinderen van God. En dan komt het wel degelijk aan op vorming; opvoeding. Andreas Kinneging schrijft daar een dik boek met waardevolle inzichten over. ‘De onzichtbare maat’. Hij fulmineert tegen de afgoderij van de moderniteit met haar vrijheid: laat iedereen vooral vrij. Neen, zegt hij: geef leiding; wees voorbeeld, inspireer. En kijk het af van goede mensen. Ik heb het boek nog niet helemaal uit, maar het zou me niets verbazen als hij via Plato met zijn aristocratische inslag uitkomt bij een aristocratisch christendom in de trant van Bonhoeffer. (En mijn favoriete atheïst: Günther Anders. Lees artikel 4 )

Je ogen open doen!

Een van de inzenders waagt nog dit voorstel: ‘Ik zou de zin graag omdraaien in: zij die God hebben gezien zijn rein van hart’. Daar zit veel in; en daar zou het nagesprek best over door kunnen gaan. Te veel voor nu.
Afbeeldingsresultaat voor je gaat het pas zien als je het doorhebt

Even een overstapje naar Cruijf: je gaat het pas zien als je het door hebt. Dat kan een beetje een klap met een natte dweil zijn. Maar hij maakt wel een punt.

Toch krijgt hij niet het laatste woord. Dat wordt dit: ‘Niemand kan het wonder van liefde verklaren…. maar als je liefhebt weet je het.'(Louis Armstrong e.a.)

In de navolging zie je het.

(Papendrecht maart 2020)