De oudste kerk deed 3 eeuwen niet aan ‘Rechtvaardige oorlog’

De Paus is op ‘vredespad’ kun je zeggen. Want “op oorlogspad” zou niet op zijn plaats zijn. De paus laat bestuderen hoe we van de ‘leer van de rechtvaardige oorlog’ af kunnen komen (in de christelijke kerk en daarbuiten). En of we daar een alternatief voor kunnen vinden.

Moet ik eerst zeggen dat ik daar voor ben? O.K.: ik ben hard voor. Ik geloof er al lang niet meer in.
En dat alternatief bestond/bestaat al lang: de eerste christenen geloofden niet in oorlog; zij gingen dus ook mainstream niet (vrijwillig) in krijgsdienst. Het was hun ding niet!

Augustinus

Maar Augustinus, (354- 430) heeft de kerk min of meer die leer van de Rechtvaardige oorlog ingerommeld. (De echte man van de leer van de Rechtvaardige oorlog is Thomas van Aquino.)

Augustinus heeft een aantal theologische argumenten aangedragen die christenen konden gebruiken om in het leger van de romeinse keizer dienst te doen. Die laatste had in 313 het christendom tot toegestane godsdienst gemaakt. Tot die tijd waren christenen zeg maar pacifistisch. Soldaat (en bordeelhouder) was een verboden beroep.
Het voeren van wapens lag niet in lijn met het komende koninkrijk van God.
Dat was hun geloofslogica. En daar deden ze het dan toch maar een 300 jaar mee.
Vaak als vervolgde minderheid. Vanuit de marge. En toch aantrekkelijk genoeg om, ondanks of dankzij die opstelling een wereldwijde beweging te worden.

In Augustinus’ dagen was het christendom al staatsgodsdienst. Inmiddels gingen christenen al wel weer in het leger. Ik weet niet hoe massaal. En nu probeert Augustinus te verantwoorden hoe je je als gelovige dan op kunt/moet/mag stellen. Ik kan ook de vraag niet beantwoorden naar aanleiding waarvan Augustinus die kwestie oppakte.

De breuk met 3 eeuwen vredeskerk

Augustinus vindt dat christenen willen / behoren te anticiperen op het rijk van God. Hoe doe je dat in de praktijk?

Dan zijn er onder andere deze twee opties:

  1. door de leer van de  ‘rechtvaardige oorlog’ (nu er een christelijke keizer is)
  2. door de leer van de  ‘rechtvaardige vrede’ (daar deden christenen het 300 jaar mee)

Mij boeit de vraag waarom Augustinus voor optie A heeft beslist. En niet voortging in / terug kwam op de traditie. Wat zou er zo veranderd kunnen zijn, dat de pacifistische opstelling ‘niet meer van deze tijd’ (die tijd, dus) was?

Die eerste christenen kenden heus het O.T. wel met de barre teksten van oorlogvoering en wreedheid en vergelding. Maar ze hadden toch gekozen voor / geloofd in vredesvisioenen a la Jesaja 65. Ze hebben de oorlog overgelaten aan de heidense keizer. Het beeld van Jezus moet hen meer aangesproken hebben, dan die gestaalde O.T. kaders. En zelfs een woord van Paulus dat de overheid, – de heidense was dat toen- het zwaard niet tevergeefs hanteerde kon hen het leger niet in krijgen. Zo spraken bisschoppen en andere kleine gelovigen zich uit tegen de keizers als ze de kans kregen; al dan niet voor de leeuwen gegooid.

Wat was er nu zo dwingend dat Augustinus dat overboord zette? In navolging van anderen bv Synode van Arles (314), waar dienstweigeraars zelfs geëxcommuniceerd werden.

Moeten we het wijten aan de chaotische tijd die hij in zijn dagen ervoer? Onveiligheid, benden, invallen van barbaren? Lijkt me niet. Die eerste christenen ervoeren hun tijd ook niet als alles pais en vree: dat was niet hun motief om niet aan oorlog te beginnen, en aan wapens. Het hoorde gewoon niet bij hen.
Nu was er dan een andere praktijk ontstaan, maar waarom valt Augustinus die bij met gewijzigde theologie?
Het lijken wel retorische vragen.

Waarom kiezen we nog steeds voor de oorlogsverhalen in de Bijbel en niet voor de vredesvisioenen?

Heering

Ik kom dan terecht bij Heering (De Zondeval van het Christendom, 4e dr. p 26 e.v. ). Deze behandelt o.a.  hoe Augustinus met Mat 22: 15-21 omgaat: “Geef dan de keizer wat van de keizer is en Gode wat van God is.”

Heering schrijft onomwonden dat Augustinus daar probeert de militaire dienst aan te passen aan het evangelie. (m.i. past Augustinus het evangelie aan aan de militaire dienst; maar dat terzijde) Augustinus leest daarin dat de keizer belasting nodig heeft omdat hij er o.a. de soldij van zijn soldaten van moet betalen. En Jezus maakt daar geen punt van. Hij gaat er min of meer achteloos aan voorbij. Hij wil met name een punt maken van ‘Gode geven wat van God’ is.

Vraag is dus: Waarom is Augustinus niet op die toer door gegaan?! Waarom dacht hij blijkbaar dat je die keizer gerust aan de soldij voor zijn soldaten kon helpen? “Het is toch wel vergezocht om daar uit te concluderen dat Jezus de oorlogsmacht goedkeurde” (Heering).

Maar veel belangrijker: waarom vindt Augustinus niet doorslaggevend wat Jezus blijkbaar belangrijker vond dan de kwestie van die belasting: geef aan God wat van God is?

Dat hadden de eerste christenen blijkbaar vertaald in ‘dienstweigering’. Ze zullen wel gelezen hebben dat Johannes de Doper soldaten rustig accepteerde, maar toch gingen de eerste christenen blijkbaar een stap verder.  Dat hadden ze als navolging van Jezus gezien: zij gingen niet in militaire dienst.

len1608

het was jouw ding niet

Is dat dan toch het gevolg van het feit dat het instituut keizer veranderd was? Dat lijkt me te gemakkelijk: “de keizer vervolgt de christenen niet meer, dan mogen we ook wel voor hem vechten. Hij zal zeker wel vroom en gelovig omgaan met de rechten van de aangevallen volken etc.”

Dat de keizer geloofsgenoot werd, wilde toch niet zeggen dat oorlog niet meer een manifestatie van het kwaad is? Dat bleef toch : moord, geweld, slavernij, plundering, wreedheid.

Teksten

Wij doen moeilijk over teksten waarin Jezus de oorlog niet uitdrukkelijk afgezworen heeft: hij laat een officier in dienst; Petrus doet evenzo. Maar blijkbaar wilden de eerste christenen zonder wapens leven. En daarmee op weg te zijn naar / in Gods koninkrijk. Doen we niet te moeilijk over teksten en tekstbewijs! Het pacifisme van de eerste kerk schijnt tot ongeveer 170 na Chr. niet eens bediscussieerd te zijn, lees ik ergens. Men ging sowieso niet in dienst. Je ging niet ‘in Gods naam’ in het leger. Toen waren bijbelteksten blijkbaar nog niet zo verslavend.

Als ik het goed zie geeft rabbijn Jonathan Sacks in “Niet in Gods naam” een heilzaam voorbeeld van omgaan met ‘moeilijke teksten’: Hoofdstuk 12.  Sommige dingen doe je niet, ook al staat het in de Bijbel. Het sterkste voorbeeld van die spiritualiteit lijkt me het gebod om een weerspannige zoon te doden. Dat deden ze dan toch maar niet. Dat is de manier om uit de klauwen van het fundamentalisme te blijven. Met sluitende redenering en tekstbewijzen red je het nooit.

Ook aansprekend is dat de oorlogen van koning David dan wel niet afgekeurd werden, maar David zelf werd wel afgekeurd voor de bouw van een tempel omwille van het bloed aan zijn handen. Oorlog is dus niet gerechtvaardigd als de grote koning David het maar doet.

Mijn punt

Mijn punt is: kunnen we terug achter de tekstafhankelijke opstelling?
Kunnen we terug achter Augustinus? Is dat het?

Of anders gezegd: Natuurlijk kunnen we verder dan “Geef de keizer, wat van de keizer is”. We kunnen toch “Gode geven wat van God is”!

Ik wens de Paus veel zegen toe om van Augustinus en Thomas af te komen, met hun leer van Rechtvaardige oorlog. Trouwens de Wereldraad van kerken is met dezelfde bedoelingen op pad.

(PS ik heb in 2014 een preek gemaakt over die tekst van Mattheüs. Als je wilt kun je die hier lezen. )

 

Advertenties