Kaartjes voor de Messiah… met of zonder

Ik ben een laatbloeier. Op mijn 74e woonde ik voor het eerst een uitvoering van de Messiah

handel_messiah_-_for_unto_us_a_child_is_born_excerpt

a Child is born

bij. Min of meer wel vertrouwd met de muziek. Ook wel bekend met de tekst. Maar geen achtergrondkennis of zo. Geen inzicht. Geen kenner. Liefhebber.

Ben niet thuis in de snijdende discussie over de verhouding muziek en religieuze boodschap. De geleerden tobben er, begrijp ik, nog steeds over. Moeten we vrezen dat er eerdaags twee soorten kaartjes worden aangeboden? Zilver voor mensen die royaal genoeg hebben aan de muziek, met subsidie van humanistisch verbond of Kruidvat; goud voor mensen die er de boodschap van Handel ook bij willen, als pioniersproject PKN/EO. Mijn standpunt in dezen doet niet ter zake.

Ik was destijds gelukkig bij een uitvoering waar een loffelijk deskundige vooraf toelichting gaf. Je moet er even een uurtje eerder voor komen, maar dan heb je uiteindelijk na 4 uur, inclusief pauze met laffe gevulde koek ook wat. Ik had het geluk dat het een uitvoering was door Dutch Baroque Orchestra en Vocal consort. Wat gooit dat vrij verse koor en orkest meteen hoge ogen. Onthoud die naam maar.

Een paar dingen op een rijtje.

De toelichting zette meteen Bach en Handel naast elkaar. De grote kanonnen van de barok. Lijkt me inderdaad beter dan in te zetten met een vergelijking met die andere ‘grote productie’: The Passion.

Je weet dat Bach zijn grote werken maakt rond een aaneensluitend stuk tekst uit de Bijbel. Handel neemt in de Messiah een ‘verzameling Bijbelteksten’. Bach laat zijn koren regelmatig berijmde coupletten zingen. Daarmee komt de piëtistische inslag van zijn tijd nadrukkelijk door. Handel brengt onversneden Bijbelmateriaal, al kan hij welwillend gestaan hebben t.o piëtisme. Het wordt ons aangezegd; niet of nauwelijks wordt er namens mij gereageerd op een tekst. Deeltje 40 (uit de oerversie) “I know that my redeemer liveth” is wel ongelooflijk intiem en persoonlijk, maar nog steeds Bijbeltekst; geen reactie daarop. Idem de geweldige belijdenis 46 “If God be for us”.

Wat ze wel gemeen hebben is, dat ze hun werk zo te horen adresseren aan een publiek dat min of meer op de hoogte zal geweest zijn van christelijk gedachtegoed. Ze moeten goed in hun christelijke voorstellingen gezeten hebben. Maar Bach is vaak verbonden aan de liturgie van de protestantse kerkdienst het liturgisch jaar rond. Ik heb niet de indruk dat de Messiah voor een kerkelijke viering gecomponeerd werd. Wel voor opvoering tijdens Passieweek, evt adventstijd. Het verhaal gaat dat de Messiah ingezet moest worden voor de fundraising in Ierland voor hulpverlening na strenge winter.

We schrijven 1741. Handel krijgt blijkbaar van de uitnodiging om iets te maken alleen al een enorme boost na een complete inzinking: in 24 dagen smijt hij de hele partituur voor de Messiah op papier. Die snelheid zal niet de reden geweest zijn dat hij in de loop der tijd meerdere versies vervaardigde. Dat zal te maken hebben gehad met de omstandigheden, m.n. beschikbare musici e.d. voor een bepaalde uitvoering.

Handel kreeg een verzameling Bijbelteksten aangereikt. Door ene Charles Jennens. Een mecenas die ook librettist was bij andere Handel werken.

De tekst.
Drie delen.

  • rond aankondiging en geboorte va een verlosser.

  • rond lijden en sterven en opstanding van die verlosser .

  • Rond wederopstanding der doden.

(een pauze ergens in deel 2 kan eigenlijk niet. Alleen gerechtvaardigd als ‘hoge nood’-maatregel naar mijn mening.)

Deel 1.

De eerste tekst bepaalt ons zonder enige aanloop bij de Ballingschap van het Joodse volk. (van 586-536 voor begin van onze jaartelling). Wie weet daar nog van! Er is in het oratorium geen interesse voor het balling zijn, des temeer voor de aangekondigde bevrijding eruit. De bas heeft in 6 de belangrijke tussenvraag: “Wie is er bestand tegen die grote dag?” Want, zo vult het koor in 7 aan: “Het is wel een proces van loutering”. Er is wel degelijk sprake van overschakelen op ‘gerechtigheid’. Ballingschap wil ook tot bekering brengen. Kappen met onrecht en zonde. Het is al vast gezongen! Maar er wordt geen toespeling gemaakt op aangelegenheden van de eigen samenleving van de 18e eeuw. Al was er nood en ellende genoeg, waar je je van kon bekeren…. Maar neem je dat mee van een concert?

Is de toelichting in 8 te snel door te spreken van ‘de profetie van “de” maagdelijke geboorte’? Het geloof in de maagdelijke geboorte was in de tekst van Jesaja immers nog niet aan de orde. Maar misschien mag je wel invullen dat de hoorders die kant uit dachten. (Daar zal een huidig publiek minder last van hebben) Jesaja brengt deze tekst om het ongehoorde van de bevrijding uit de ballingschap aan te geven. Waar niemand op rekende; waar niemand op kon rekenen. Tot en met 11 blijft de tekst zingen rond de bevrijding uit de ballingschap. Teksten uit het Eerste Testament.

En dan worden we zonder enige overgang bij de herders uit Lukas 2: 8 neer gezet. En ze zingen meteen door naar de engelenzang. Adembenemend mooi en feestelijk. Maar meteen daarna valt de alt weer terug op teksten uit het Eerste testament. En daar besluit Handel deel 1 mee. (Er staat wel Mattheus 11:30 bij, maar ook dat is duidelijk verwijzing naar Eerste Testament).

Handel doet dus niks met verhalen rond Maria, Jozef; Bethlehem komt niet ter sprake. Geen aankondiging; geen vlucht naar Egypte. Wijzen uit het Oosten, keizer Augustus en Herodes komen niet aan bod. Kerstfeest alleen in tekst van het Eerste Testament: maar wel volop namen van de Nieuw-geborene; Nr 11: Jesaja 9:5.

Wat wil die voorkeur voor of nadruk op de tekst der profetie bij Handel?

Deel 2.

Over verachting en het sterven van Messiah, en weer veel Eerste Testament. Nu Psalmen. (Psalm 68:12 in nr 33 vind ik tamelijk onbegrijpelijk. Maar destijds associeerde men blijkbaar anders dan wij.)

In nr 34 mag de sopraan woorden uit Romeinen 10: 15 zingen. Ook die zijn aan het Eerste Testament ontleend (Jes 52:7). Een echo, zal ik maar zeggen, van nr 8c in het eerste deel ‘O thou that tellest good tidings to Zion’. Van waar die herhaling, want dat is het wel min of meer.

De Jezus die we uit het Tweede Testament kennen, wordt feitelijk alleen neer gezet door te verwijzen naar zijn lijden. Psalm 22 en Jesaja 53 volop. Niets over de Bergrede; niets over gelijkenissen; niet over onderwijs over leven en gedrag dat Hij verwacht van zijn leerlingen.

Kruisiging04

Kruisiging in rood

Is het een voorkeur voor profeten / dichters boven die van geschiedschrijvers / verhalenvertellers? Het publiek was gewoon een en ander in Jezus terug te vinden.

Deel 3.

Over het sterven van ons mensen. Daar kan geen misverstand over bestaan, gezien de inzet van de sopraan met “I know that my Redeemer liveth”. Uit Job. Deze tekst staat ook gebeiteld op Handels grafmonument in Westminster Abbey.

Nu bijna geen Eerste Testament meer. Heel intensieve teksten uit twee grote brieven van Paulus, en een feestelijk slotakkoord uit Openbaring, net als de afsluiting van deel 2.

Het lijkt me dat Handel dolgelukkig moet zijn geweest dat in de verzameling teksten ook ‘de trompet’/ ‘bazuin’ voor kwam. Hij is helemaal losgegaan in 42 en 43. Als solist moet je even wachten voor je kunt pieken, maar dan heb je ook wat!

Hier mediteert het Sacred Oratorio over straks; over ons eigen afscheid uit het leven, kun je zeggen. Maar de Bijbel van Handel pakt het grootser aan. Het zingen is van de levendmaking van allen ( nr 41) ; van ‘het onsterfelijke’; van de dood die verzwolgen is in de overwinning. Boven persoonlijke grootheden.

Een beetje theologie.

De librettist, Jennens, staat bekend als gelovige Engelse Protestant. Niet speciaal als theoloog. Maar hoe stelt hij ons ‘zijn’ Messias voor? Ik ga ervan uit dat hij en passant een missionair doel heeft. De Bijbel wordt geplunderd op aansprekende woorden. Opwekkend tot troost over de onvermijdelijke dood. Reden voor die troost is de Bijbelse figuur in wie we Jezus moeten herkennen. Op de wijze van een mooi concert word je uitgenodigd in deze Messiah te geloven. Zonder dat uitdrukkelijk te zeggen. Kan het opener?

Misschien bedoelt Jennens wel heel simpel: “Dit is het onfeilbare woord van God, dat is helder zat; doe het daar maar mee; kom niet met allerlei moderne uitleggen en aanpassingen aandraven”. Er was beslist een kerkelijke stroming op die toer in die tijd. Er werd zelfs gekibbeld of die klinkklare woorden van Gods Woord wel thuis hoorden in de theaters en wereldse muziekpaleizen, die een geur van wereldsheid ademden. Moesten die, op de muziek van Handel, wel klinken in een omgeving van frivole kunsten en schone schijn? Daar dirigeerde Handel ze immers; en zo kwam hij ook aan een inkomen, tussen twee haakjes.

Ik wees al op de grote aandacht die het Eerste Testament kreeg. De teksten beginnen met het Joodse volk; in ballingschap. Als je dat pardoes voorgelegd krijgt neem ik maar aan, dat Jennens de theorie aanhangt dat christenen zich moeten/ kunnen zien als het volk Israël. Zij mogen die beloften incasseren. Voor hen is die troost waar het over gaat. Dat is een vrij gangbare trend in de theologie en de kerk van toen.

Je kunt je op zich wel afvragen of de geweldige muziek op zich al niet afleidt van de zuivere aandacht voor Het Woord van God. Die kwestie werd voor mij wel opgelost door de schitterende uitvoering.

Onze Messiah.

Naar onze tijd. Theologen hebben een hele klus aan de discussie of de kerk wel zo in de plaats van Israël kan gezien worden. Ik heb weinig behoefte om me daar in te mengen zo lang koor en orkest zo hun best doen.

handeldutchb

affiche Dutch Baroque

De hele Verlichting, om nog eens wat te noemen, heeft wel doorgezet na de tijd van Jennens en Handel. Door de kerk heen, door de hele samenleving. Crises kwamen door, die stuk voor stuk als ballingschap, vervreemding, ervaren kunnen worden. Zingen we daar de Messiah tegenin?

Heel de christendommelijke setting van destijds is vrijwel weg. Een groot toon-aangevend verhaal kent bijna niemand meer. We moeten het het met post-moderne (hapklare?) brokken doen. En we zijn ook een aantal zeer onfrisse figuren verder, die zich als messias opwierpen.

Ik denk met huivering aan de messias van Wagner: Hitler. Is dat ver gezocht?

Is de Messiah van Handel een / het broodnodige alternatief? Hoe lang nog?

Advertenties