Lied van de ontrouwen

Gedicht van Günther Anders. Uit de voor hem zo belangrijke rubriek ‘emigrant’. Dat is zijn modus van vluchteling. Pelgrim. Verdreven zijn. Er nooit meer bij horen.
Het dateert uit 1943. Dan verblijft hij nog in Amerika; gevlucht voor de Nazi’s in 1936.
Hij gaat wel terug ooit, in 1951. Maar niet naar het Duitsland dat hem uitgeworpen heeft; dat hem op drift gestuurd heeft. Bij terugkomst is zijn verleden onherstelbaar verwoest. Lees bijvoorbeeld zijn indrukken van een bezoek aan Breslau “Besuch im Hades”.
Maar dat is voor hem op geen enkele manier een rechtvaardiging om te resigneren of af te haken.

Lied der Untreuen

Auch wir sind treu. Denn warum schulden
wir mehr der Quelle als dem Meer?
Zu lange schon währte das Gedulden,
der Leere Traum der Wiederkehr.

Denn uns erwarten keine Ahnen,
und keine Liebe macht uns blind,
wir wohnen in den Eisenbahnen,
und unser Lehrer ist der Wind.

Wer uns in Fahrt bringt, macht uns erfahren,
wer uns ins Weite stöszt, uns weit.
Nun danken wir alles den fahrenden Jahren,
und nichts der Kinderzeit.

Hier een vrij povere werkvertaling; in de hoop dat die voldoende weer geeft waar hij op uit is? (Is er een echte dichter in de zaal?)

Lied om ontrouw te worden

Die hondstrouwheid van ons ook! Waarom stemmen we meer
op de bron af, dan op de zee?
Veel te lang duurde dat gedogen; we droomden de
lege droom van terug.

Thuis wacht ons geen voorgeslacht,
zelfs onze liefde kan dat niet verhelen.
Wij leven van onderweg
en we moeten het hebben van de wind.

Wie ons opjut maakt ons deskundig,
wie ons de leegte induwt maakt ons ruim.
De jaren van onderweg daar moet je nu
dankbaar voor zijn; niet voor je kindertijd.

Hij begint met de begrippen Trouw en Ontrouw van een andere waardering te voorzien. Het is GEEN goede eigenschap meer om trouw te zijn; word liever ONtrouw aan je verleden. Want dat is er niet meer als vastigheid. In ander werk analyseert hij ook heel stevig wat er allemaal scheef is gegroeid in dat verleden. Ook daarom mag je het niet vasthouden; hij noemt dat hier nog net geen bevrijding.
Het accent ligt meer op: het kan toch niet meer, het heeft dus geen zin meer. Verleden is voorbij.
Er is alleen nog onderweg zijn over. Alles wat je meebracht uit het leven daarvoor, de kindertijd,  daar heb je niks aan. Maak je daar los van. Die heimwee is nergens goed voor. De ‘voorouders’ staan voor alles wat je achter liet. Maar die wachten niet meer op je. Je kunt dromen wat je wilt, maar: leeg. Het is niet meer wat het is; het zal dat niet worden. Het enige wat telt is het onderweg zijn.
Hij gebruikt het beeld van de spoorweg. Dramatisch uitgewerkt door Spielberg in  The Terminal, het vliegveld, waar je kunt komen vast te zitten.  Geen kant meer op kunnen. Maar Anders gaat door op het beeld van onderweg zijn als zodanig.
Zo radicaal is het. Je hebt niets meer aan de bron, blijkbaar. Je kunt er toch niet meer naar terug. Waarom houd je daar dan toch zo aan vast? Je zult het van de ‘zee’ (waar een rivier heen stroomt) moeten hebben. Richt je daar dan ook op.

Cruciale rol lijkt me ook weggelegd voor dat “Gedulden” in de tweede zin van de eerste strofe. Het maar laten geworden. Anders heeft overal gefulmineerd tegen ‘het wel best vinden’. Hij is iemand van ‘een spaak in het wiel’ zoals Bonhoeffer dat noemde. Hij zal hevig te keer gaan tegen de vergoelijking etc van de atoombewapening. Zoals hij die houding ook laakt in zijn open brief “Wir Eichmannsöhne”.

Het gedicht lijkt me niet direct tegen Heidegger te ageren. Maar in een interview dat hij in 1979 heeft (GA antwortet, interviews & Erklärungen p 24) heeft hij wel als kritiek op H, dat die de mens als ‘geworteld’, als ene plant opvat. En over het hoofd heeft gezien dat de mens in feite een nomade is. Anders voegt daar aan toe dat deze ‘Wurzel-Anthropologie’ zeer gevaarlijke consequenties mee bracht: H. was al vroeg gevoelig voor bloed en bodem van het Nazisme.

In “Mensch ohne Welt” is veel meer over die gedachte te vinden. Bv p XI van het Einleitung al: “…. leven in een wereld die de hunne niet is…”

Een ander interview dat ik inmiddels van hem vertaald heb is in dit verband ook interessant, zelfs klemmend.

 

Advertenties