Wij Eichmannetjes, Inleiding en Commentaar op.

De profeet die zo graag geen gelijk krijgt.

Omdat er maar weinigen vertrouwd zullen zijn met de persoon van Günther Anders, lijkt het wel gewenst een paar zaken uit zijn leven te melden. Misschien kan dat de interesse wekken voor Günther Anders en de thema’s waar hij mee bezig was. Ik ben stellig van mening dat zijn werk aan een opleving toe is. De tekst van het boekje, dat ik hier in vertaling aanbied “Wij, Eichmannetjes” en dit commentaar moeten maar aangeven hoe urgent dat is.
Er is bijvoorbeeld de actualiteit van ‘goed en fout rondom 4 en 5 Mei’. De discussie daarover zou stellig verdiept kunnen worden door dit samen te lezen. Ik hebt het Nationale Comite voorgesteld het (gratis) te verspreiden.4mei-300x225
Maar er is meer. Onze wereld die we wel karakteriseren als Informatie-samenleving, was al geanalyseerd door Günther Anders als ‘het Monster’, en ik wil aantonen dat daarbij geenszins sprake was van een vergissing, een overdreven voorstelling van zaken, laat staan bangmakerij. Anders spreekt rustig weer van Apocalyps. Dat zijn we niet meer zo gewend. Maar Anders heeft alle recht van spreken, zolang de Apocalyps niet afgeblazen is!

Laten we voor dit moment maar even aannemen dat het “betreurenswaardig” is,  dat Günther Anders niet goed tot de hele westerse wereld is doorgedrongen. Bijvoorbeeld
omdat de mensen na het ineenstorten van het Monster van het Nazisme geen enge dingen meer aan hun hoofd wilden hebben; en nog minder na de val van Stalin; en nog weer minder na de val van de Berlijnse muur. Het was goddank bij die twee atoombommen gebleven, en nu ging alles best aardig. In die ietwat naïeve stemming is het venijnige roepen, schreeuwen, beschuldigen enz. van Anders bewust of onbewust ‘kalt gestellt’.

Persoonlijk denk ik, dat ook meespeelt dat de kerk zo over zichzelf in de war zat. Bij haar ‘revalidatie naar de moderne tijd’ paste het niet om in termen van wereldeinde en apocalyps allerlei mythische taal en profetieën en bedreigingen de wereld in te sturen. De tijd van de wereldoorlog was voorbij en het boek Openbaring, waar tijdens de oorlog zo veel uit gepreekt schijnt te zijn geweest, kon en moest dus dicht. En dan is er natuurlijk niet zo maar een markt voor het uitventen van de Apocalypse-idee door een volstrekt seculiere Jood als Günther Anders. Ook de kerk had dus wat anders aan haar hoofd, dan een serieuze discussie met hem aan te gaan.
Het misverstand zal ongetwijfeld ook nog in de hand gewerkt zijn door de giftige manier waarop Anders bij tijd en wijle kon schrijven. Daar maak je geen vrienden mee.
Misschien dat het ook wel nodig was om wat afstand te krijgen, en zijn we nu pas toe aan luisteren naar Anders. Nu gaan we door krijgen: “Verdomd, hij heeft gelijk! Dat is wel het probleem! Zijn thema’s zijn ten onrechte niet op de agenda van wetenschap, kerk, vredesbeweging en politiek gezet. Uit een onbegrepen modernisme”.
Over alle linies van de moderne cultuur leek het over geheel andere thema’s te moeten gaan. En de luidruchtige media hebben ook bijgedragen aan het drogbeeld dat die dingen van Anders achterhaalde praat zijn. Dat is zo luidruchtig toegegaan, dat men op een gegeven moment er nergens meer van hoorde. Anders lijkt wel een verpersoonlijking van de vredesbeweging, daar weten ook velen niet meer van dat die er nog is, en dat die nog wat te melden heeft.
Konrad Paul Liessmann doet de suggestie dat men Anders zou hebben doodgezwegen omdat hij het bestaan heeft een duidelijke lijn te trekken van de manier waarop we de industriële productiewijze op arbeidsdeling hebben gestoeld , naar de nazi-praktijken. En wij maar denken dat die arbeidsdeling hoort bij de vooruitgang die we zo graag bejubelen.10 Kijk, dat laat je je niet zo maar zeggen, en als zo’n Anders het dan ook nog zo heftig naar voren brengt, alsof hij het alleen maar weet, ja, dan ligt het nest al onder de boom. Dan luistert men al niet meer ernstig naar je.
Günther Anders heeft wel iets van een profeet waar men de oren voor dichtstopt. Het makkelijkst is dan om hem af te serveren als een mannelijke Cassandra. Maar het aangekaarte probleem is daarmee niet van tafel, natuurlijk. Het lijkt me een goede typering dat Anders een profeet is die het liefst geen gelijk krijgt. Al straalt hij ook nog zozeer uit dat hij vindt dat hij alle gelijk van de wereld heeft. Dat maakt het niet makkelijk om hem op zijn niveau te beantwoorden.

Mijn stelling is, dat we zeker met de kansen en bedreigingen die het techno-wetenschappelijk industrieel complex de komende tijd gaat bieden, Anders nog een antwoord schuldig zijn. Want hij heeft het al lang van te voren aan zien komen: we zijn bezig de mens fundamenteel om te bouwen. En wij doen maar alsof we daar helemaal niet mee bezig zijn. Wij houden een wereld zonder mensen over. Nadat de mens eerst zijn wereld uit handen had gegeven aan de moderne wetenschap en techniek.
Ik kan niet vaststellen of de verwaarlozing van Anders voor Nederland nog specifieke redenen had. Maar feit is, dat vrijwel niets van de boeken en geschriften van Günther Anders in het Nederlands behoorlijk is vertaald.
In geen enkele van de academische opleidingen is hij in Nederland bijvoorbeeld doorgedrongen. Dat is bijna niet te filmen! Dan staan al die jaren na de Tweede Wereldoorlog bol van de uitbarstingen van natuurwetenschap en techniek, en dan dringt op nauwelijks een Universiteit het geluid van Günther Anders door. Het is eigenlijk al veel te laat, als Paul van Dijk in 1998 een prima studie over het denken van Anders voor het Nederlandse circuit aflevert. Maar ook die ondergaat hetzelfde lot: krijgt geen behoorlijke aandacht, dringt niet door tot de beleidsmakers van onze maatschappij. Daarom kan ik de lezer niet zo maar naar dat werk verwijzen, voor biografische gegevens.
Ik hoop aan te tonen dat deze veronachtzaming van het werk van Günther Anders maakt dat de moderne agenda op vele terreinen gewoon ‘fake’ is. Spielerei vergeleken bij het probleem van overleven van de mensheid, dat Anders stelt. We doen alsof we ons de luxe kunnen veroorloven om geheel vrijblijvend of eventueel op basis van vrijheid van meningsuiting of eigen belang elkaar te lijf kunnen gaan over de vraag of we met 67 jaar met pensioen kunnen gaan of toch maar liever honderddertig kilometer per uur willen rijden. Terwijl we in onze eigen handen een mechanisme hebben dat elke pensioengedachte tot een schim maakt en elke verkeersregel tot een aanfluiting. Günther Anders heeft heel zijn leven geknokt tegen de verslavende gedachte dat als je er maar niet meer over praat het probleem er ook niet is.
Is deze gedachte nou zo gek ? Als we ons massaal op de echte problemen hadden gestort, zeg maar op de uitgewerkte agenda van Anders, dan zouden we ons een flink aantal would be problemen en lastige samenlevingsproblemen bespaard hebben. Als daar zijn alle overdaad-discussies van onze welvaartsstaten. De ziektes die dat opleverde; de leegten en verslavingen; de verruwing van politieke mores en de roversmentaliteit van bankiers. Als je je niet met de echte zaken bezig houdt, ga je de meest zotte afwijkingen ontwikkelen. Waar je vervolgens geen greep meer op krijgt, omdat je alle moraal al aan ‘vrijheid’ hebt uitgeleverd. Dan is en blijft de geest uit de fles.
In het Duits/ Oostenrijkse circuit wordt trouwens weer flink wat studie aan Günther Anders gewijd. Uitgeverij Beck in München is bezig veel van het omvangrijke oeuvre (opnieuw) uit te geven. Vanuit Oostenrijk wordt de nalatenschap beheerd. Er is een Günther Anders Forum. En in 2010 is van Anders’ hoofdwerk een Spaanse vertaling gesubsidieerd. Het zou voor Nederland goed zijn om in die herleving van Anders mee te gaan. Daar moge dit werkje een bijdrage aan leveren.

KENNISMAKEN

andershandtekening

Handtekening GA

Günther Anders heette officieel Günther Siegmund Stern. Hij groeide op in een joods milieu dat heel sterk geloofde dat hun assimilatie in Duitsland zou slagen. Ze wilden volstrekt Duits zijn. Verheerlijkten bijna de hele Duitse cultuur en haar gedachtegoed. Hij had zelf helemaal niks met joodse religie. Hij wil een geseculariseerde Jood zijn en blijven.Anders
Hij groeit op in een professorsgezin. De Vader is een belangrijk grondlegger van de zgn. ontwikkelingspsychologie. Hij heeft een lieve moeder die ook duidelijke wetenschappelijke ambities ontwikkelde. Günther heeft goede verhoudingen met twee zussen. Muzikaal begaafd; pienter. Fijne jeugd. Tekent, schrijft al jong gedichten. Maar ontwikkelt al gauw de zekerheid dat hij niks met geloven heeft. De idee dat God als verklaring voor de schepping gezien kan worden verwerpt hij al in zijn pubertijd: dat is een raadsel dekken met een tweede raadsel.
Hij pubert tijdens de Eerste Wereldoorlog. Dan maakt hij voor het eerst kennis met verminkte oorlogsslachtoffers. En sindsdien is hij volstrekt anti oorlog.
Studie doet hij onder andere bij Heidegger en Husserl. Heeft een dissertatie geschreven, nog onder de naam Günther Stern in 1923. De weg naar een professoraat lag voor de hand genoeg, maar dat lukt niet. Hij ontwikkelt zich tot een veel schrijvend journalist. En zal later academische aanbiedingen afwijzen.
Hij ontwikkelt iets wat hij zelf ‘Gelegenheids-filosofie’ gaat noemen. Hij wil wel van alles analyseren en tot op het bot doordenken, maar nooit vanuit abstracte kaders. En wel in verband met te ontplooien actie. Beschouwingen moeten veranderingen kunnen worden. Waarin we wel een blijvend marxistisch trekje mogen herkennen. Hij wordt een vaardig pamflettist. Een broodschrijver, geeft hij toe. Hij heeft nooit een geriefelijk academisch salaris ontvangen. Hij ontwikkelt uiteenlopende literaire genres om zijn inzichten aan de mens te brengen. Zo schrijft hij gedichten, een roman, fabels. Geeft radiolezingen en interviews.
In de kring rond Heidegger leert hij zijn eerste vrouw Hannah Arendt kennen. Ze blijven getrouwd van 1929 tot 1937. Maar dan zijn ze al (in 1933) voor de Nazi’s gevlucht naar Parijs. Hij had als een van de weinige intellectuelen zich stevig in Hitlers “Mein Kampf” verdiept en onderkend dat dit geen lachertje was. “Deze man zegt wat hij meent en meent wat hij zegt; het is een groot gevaar.” Hij verkeerde in de kringen van Berthold Brecht en toen de Nazi’s diens adressenboekje in handen kregen, waar Anders ook in stond, begreep hij dat het gevaarlijk voor hem was.
Na Parijs trekt Anders verder naar de Verenigde Staten. Heeft daar allerlei baantjes. Maar hij zal altijd dat balling-gevoel houden. Anders. Er niet meer bij horen. Ook dat is vrij makkelijk in de keuze van de naam Anders onder te brengen. Want het is een belangrijk gegeven, dat hij nergens in te delen is; niet vast te leggen. Regelmatig heeft hij de naam van tegendraads.
Terugkeer naar Europa 1950. Leeft uiteindelijk in Wenen. Oost-Duitsland was voor hem even onaanvaardbaar als de Bondsrepubliek Duitsland. Maar genocide zal altijd zijn thema blijven; en de verwerking ervan door de nabestaanden van de slachtoffers, maar ook van de daders.
6 Augustus 1945 markeert Anders als begin van een nieuw tijdperk. In feite de eindtijd. En onze enige opdracht is ervoor te zorgen dat die eindtijd geen einde krijgt dat we zelf aanrichten. Dat is zijn boodschap. Günther Anders: ‘We zijn allemaal al door de atoombom gedood, alleen weten de levenden het nog niet’. Mensen zijn niet zo zeer sterfelijk als wel vermoordbaar. Het heeft wel iets recalcitrants ook: de anderen hebben het nog niet door.

AUSCHWITZ, HIROSHIMA VIETNAM

Beroemd wordt zijn briefwisseling (1959) met Claude Eatherly,

Claude Eatherly

Claude Eatherly

de militaire meteoroloog die de laatste controle deed voor het afwerpen van de bom op Hiroshima. Anders zal sindsdien spreken van de atoomstaat en over het verzet daartegen. Hij ziet dat de hele techno-cultuur doordringen. Want daarmee blijven we voor altijd de mogelijkheden houden de mensheid te vernietigen. Die vernietiging is echter volgens Anders met niets te verantwoorden: niet uit naam van een gedachte, een leus, een ideologie of godheid. Hij is een fel deelnemer aan de anti-atoom beweging en zal op alle mogelijke manieren het oorlogsmisdadige van (atoom-)oorlog aan de orde stellen. En hen aan de kaak stellen die er wel in zeggen te geloven. Het is voor hem volstrekt onbegrijpelijk dat Truman voor het gooien van de atoombom niet berecht is, volgens datzelfde internationale oorlogsrecht waarnaar de Nazi-top berecht is, en dat uitgerekend op 8 Augustus 1945 was vastgesteld. Zie ‘De vreselijkste datum’.  Tussen de bommen op Hiroshima en Nagasaki in.
Anders zit in allerlei actiecomités, zoals het Oorlogsmisdaden tribunaal van Bertrand Russell, en de beweging tegen Atoomwapens. Is een tijdlang betrokken bij de Paasmarsen in Oostenrijk met Robert Jungk.

Op geheel andere wijze dan zijn voormalige echtgenote Hannah Arendt heeft Günther Anders zich bezig gehouden met (de berechting van) Adolf Eichmann.AndersArendt01 Hij schrijft het kleine, maar o zo felle werkje ‘Wir, Eichmannsöhne’ waarvan elders op mijn site de tekst. Open brief aan de zoon van Adolf Eichmann, Klaus. Het is dan 1964, vlak na de berechting van Eichmann. Ongeveer terzelfder tijd komt Hannah Arendt uit met ‘Eichmann in Jerusalem’. Of Anders dat al gelezen heeft als hij zijn boekje schrijft kon ik niet exact vast stellen. (ik neem mij voor om een diepergaande vergelijking van de twee boeken te maken)  In 1988 vult hij het aan met een tweede brief. Daar spreekt heel duidelijk uit dat we hier niet te maken hebben met een op afstand te behandelen theoretisch thema: het nazi-kwaad van toen; hoe het zo was gekomen en hoe erg. Maar de urgentie van het thema is, dat we er na de berechting van de laatste Nazi niet van af zijn. ‘Het Monster’ zelf blijft voortbestaan. Dat zit namelijk in de inrichting van onze wereld die er per definitie op uit is de mens te vervangen door zijn hulpmiddelen; want die zijn veel nauwkeuriger dan hij. Hij weet met zijn producten een perfectie te bereiken, die hij zelf bij lange na niet haalt. En dat techno-presteren daar kom je niet meer van af. Dat heeft en houdt altijd de mogelijkheid om de mens geheel te vernietigen. Steeds weer hamert Anders erop dat het feit dat het nog niet gebeurd is, geen garantie is, dat het niet zal gebeuren. Alles wat daar ook maar naar zweemt noemt hij verraadt aan de mensheid.
In diezelfde categorie plaats hij ook hoop en geloof in God. Daar moet je volgens Anders geen tijd en energie in steken, want dat gaat ten koste van de energie die je nodig hebt om het pure voortbestaan van de mens te realiseren. We moeten alle energie erop richten dat we het einde van de tijd niet zelf organiseren, omdat we er wel alles voor in huis hebben.

DE ACHTERHAALDE MENS

handGA

houtskooltekening gehandicapte hand van GA door jab)

Ondertussen schrijft Günther Anders aan zijn hoofdwerk ‘Die Antiquiertheit des Menschen”. Band I en Band II. Het zijn in feite losse essays over de kritieke toestand waarin de mens met zijn hele hebben en houden zich bevindt. Niets is meer zoals vroeger. En op een veel serieuzere manier dan waarop er in het algemeen over wordt gedacht en in de media en de politiek aan wordt gedaan. De mens, zegt Anders, is in feite niet meer het subject van de geschiedenis. Hij kan slechts het hele techno-(vernietigings-) systeem draaiend houden. Want anders stort zijn wereld in; daar draaien alle bevoorrechte posities op en dat is de verworvenheid van (het geloof in) de vooruitgang. Dan kun je je de luxe van een ethiek niet meer veroorloven, in feite. Want daarvoor moet je vrij zijn; en dat ben je niet meer.
Het was alles bij elkaar erg veel; en dat met een lichaam dat hem veel pijn opleverde; met sterk vergroeide handen. Hij heeft ook jaren dat zijn gezondheid hem nauwelijks toe laat te werken. Hij sterft op 17 December 1992 in een verpleeghuis in Wenen.

Samenvattend voor dit moment: Hij heeft de hele 20e eeuw in zich zitten. Twee wereldoorlogen, de Jodenmoord, de honderdduizenden atoomdoden, de vernietiging van Vietnam. En nog net de val van De Muur meegemaakt. Maar vooral is hij doortrokken van alle denken dat deze monstrueuze rampen mogelijk maakt en probeert te rechtvaardigen. En van het vernietigingsconcept dat al deze rampen kon organiseren, en dat beschikbaar is gebleven. Daarom spreekt hij van de derde wereldoorlog die al gaande is. Hij schrijft het heel fel neer, om maar geen gelijk te krijgen.

ONTSTAAN VAN “WIJ EICHMANNETJES”

In het P.S. zegt Anders zelf, dat hij de oorspronkelijke tekst geschreven had in aansluiting op het proces tegen Eichmann en diens executie. 11 mei 1960 was Adolf Eichmann door de Israëlische geheime dienst in Argentinië opgespoord en gekidnapt. Twee jaar later wordt Eichmann door een Israëlische rechtbank schuldig bevonden aan oorlogsmisdaden en ter dood veroordeeld. Op 1 juni 1962 wordt het vonnis voltrokken.
Een vergelijking met het werk van zijn ex-echtgenote Hannah Arendt dringt zich gemakkelijk aan je op. (En ook de in 2013 uitgebrachte film over haar leven is daarbij te betrekken. Maar nu even nog niet.) Geheel anders dan Arendt kiest Anders voor de vorm van Een Open Brief. En wel aan de in 1936 geboren zoon van Adolf Eichmann, Klaus.

Anders betoogt in de brief aan Klaus Eichmann dan ook, dat ‘het Monster’ van de vernietigingskampen geen tussendoortje is, een uitschieter die we nu afdoende uit hebben kunnen sluiten. Het is een blijvertje, omdat het de wortels heeft in de manier waarop onze samenleving zich uitlevert aan het techno-wereld willen zijn.
Helaas kom je uit de dagboekaantekeningen niet veel meer aan de weet over het ontstaan van de open brief aan Klaus Eichmann. Wel is de weerklank van de thematiek te onderkennen in sommige gedichten die Anders schreef. De aanvulling die Anders schreef bij de tweede druk, in 1988, is daarom ook interessant omdat Anders daar ook in gaat op de vernietiging in de kampen van Stalin. En op de zgn ‘Historikerstreit’ die probeert vernietigingsprogramma’s te veralgemeniseren. En daarmee min of meer te excuseren. Anders is er dan zeer op gebrand dat door te prikken.

Literatuur.
Anders, Günther (1964,1988) Wir, Eichmannsöhne
Anders ,Günther (1985) Tagebücher und Gedichte
Anders,Günther (1983 ) Atomare Drohung
Anders (1980 en 1981 ) Die Antiquiertheit des Menschen Band I und II.
Anders (1982 ) Hiroshima ist überall
Liessmann, Konrad Paul (2002) Günther Anders
Van Dijk, Paul (1998) Günther Anders, antropologie in het tijdperk van de techniek.

De vertaling van mijn hand staat elders op mijn site

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s